Boş Km Nasıl Azaltılır? Karayolunda Yük Planlama ve Ölçüm

Bir çekici yüklü giderken para kazanır. Yüksüz dönerken ise yakıt, lastik, otoyol ücreti ve sürücü saati harcamaya devam eder. Karayolu taşımacılığında boş kilometre kaçınılmazdır. Asıl soru, bunun ne kadarının planlamayla geri kazanılabileceğidir.

Bu yazıda boş kilometreyi doğru ölçmeyi, dönüş yükü ve parsiyel (LTL) birleştirme ile azaltmayı ve kararları basit bir maliyet hesabıyla karşılaştırmayı anlatıyoruz.

Sorunun büyüklüğü

Avrupa İstatistik Ofisi Eurostat'ın karayolu yük taşımacılığı istatistiklerine göre 2025'te AB'de karayolu yük araçlarının kat ettiği kilometrelerin yaklaşık beşte biri, %21,8'i boş araçlarla yapıldı. Oran ulusal taşımada %26,0, uluslararası taşımada %12,9 oldu. Eurostat'a göre bu rakamlar, uluslararası taşımada dönüş yükü bulmanın ekonomik önemini gösteriyor.

Türkiye için aynı kapsamda karşılaştırılabilir güncel bir oran vermiyoruz. Kendi filonuzun oranını ölçmeden sektör ortalamasıyla kıyaslamak zaten anlamlı olmaz. Bu yüzden işe ölçümle başlayın.

Kavramlar

• Boş km: Aracın yük taşımadan kat ettiği mesafe. Bir sonraki yükleme noktasına konumlanma, garaja dönüş ve bakıma gidiş bu gruba girer.
• Konumlanma (repositioning): Boşaltma noktasından bir sonraki yükleme noktasına yüksüz gidiş. Boş km'nin planlamayla en çok etkilenebilen kısmıdır.
• Dönüş yükü: Aracın ana sefer sonrası çıkış bölgesine dönerken taşıdığı yük.
• FTL / LTL: Komple araç yükü ve parsiyel yük. LTL'de birden çok müşterinin yükü aynı araçta birleştirilir.
• Doluluk (yük faktörü): Taşınan yükün aracın kapasitesine oranı. Ağırlık, hacim veya palet yeri cinsinden ölçülebilir. Boş km sıfır olsa bile yarı dolu seferler ayrı bir verimsizliktir.

1. Adım: Doğru ölçüm

Formül

Boş km oranı = Boş km ÷ Toplam km

Toplam km'yi araç kilometre sayacından veya takograf ve GPS kayıtlarından alın. Yüklü km'yi ise sefer kayıtlarından, yani yükleme ve boşaltma noktaları arasındaki bacaklardan hesaplayın. Aradaki fark boş km'dir. Fark beklenenden büyükse, kayda girmemiş bir sefer, sapma veya özel kullanım olabilir. Bu da ayrı bir kontrol konusudur.

Yurt içi eşya taşımada C2, C3, K1 ve K3 yetki belgeli firmalar her taşımayı hareket öncesinde Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığının U-ETDS sistemine bildirir. Bildirimde gönderici ve alıcı, plaka, eşyanın cinsi ve ağırlığı ile yükleme ve boşaltma yeri, tarihi ve saati yer alır. Bu veriler yüklü bacakların resmî listesi gibidir. Kendi sefer kayıtlarınızla U-ETDS bildirimlerini eşleştirmek hem ölçümü hem de bildirim eksiklerini kontrol etmeyi kolaylaştırır.

Nasıl kırılmalı?

Tek bir filo oranı neyi düzelteceğinizi söylemez. Oranı şu kırılımlarla izleyin:

• Araç ve sürücü bazında: Belli araçlar sürekli aynı tek yönlü işe mi bağlanıyor?
• Hat (çıkış bölgesi → varış bölgesi) bazında: Hangi varış bölgesinden dönüş yükü bulunamıyor?
• Müşteri bazında: Hangi müşterinin işi aracı dönüşü zor bir bölgeye götürüyor? Bu bilgi fiyatlamaya yansımalıdır.
• Haftalık trend: Sezon, bayram ve ay sonu yoğunluklarının etkisi.

Emisyon tarafı

Müşterileriniz karbon raporu istiyorsa boş km'yi bu hesaptan çıkaramazsınız. Lojistik emisyonlarında yaygın kullanılan GLEC Çerçevesi, taşıma operasyonu kategorilerinin tüm tur seferi yansıtmasını ve yüklü seferlerin yanında boş seferlerin de hesaba katılmasını ister. Boş km'yi azaltmak bu yüzden yalnız maliyeti değil, ton-km başına raporlanan emisyonu da düşürür.

2. Adım: Planlama kuralları

Dönüş yükünü sefer satarken düşünün

Boş km çoğu zaman planlama gününde değil, iş kabul edilirken belirlenir. Tek yönlü bir hattı fiyatlarken dönüş tarafını da hesaba katın. O bölgeden düzenli yük veren müşteri yoksa ya fiyat boş dönüşü karşılamalı ya da o bölge için dönüş yükü kaynağı (karşı yön müşterisi, yük platformu, iş ortağı firma) bulunmalıdır.

Araç–yük eşleştirmesini topluca yapın

Yükleri sırayla "ilk boş araca" vermek kolaydır ama boş km'yi artırır. Daha iyi bir yöntem, ertesi günün planını bir kerede kurmaktır:

1. Ertesi günün tüm yüklerini ve o akşam araçların bulunacağı konumları listeleyin.
2. Teknik olarak mümkün her (araç, yük) çifti için konumlanma km'sini ve randevuya yetişme durumunu hesaplayın.
3. Sürücünün kalan sürüş hakkını kontrol edin. Günlük, haftalık ve iki haftalık sınırlara sığmayan eşleşmeleri eleyin.
4. Çiftleri boş km ve gecikme maliyetine göre sıralayın, en ucuzdan başlayarak atayın.

Bu açgözlü (greedy) yöntem en iyi çözümü garanti etmez. Yine de sıralı atamaya göre genellikle daha az konumlanma km'si üretir ve elle de uygulanabilir.

LTL birleştirmede randevuyu koruyun

Parsiyel yükleri aynı araçta birleştirmek doluluğu artırır. Ama her ek boşaltma noktası sonraki teslimleri geciktirir. Birleştirme kararı için şu kontrolleri yapın:

• Yükler aynı çıkış bölgesinden mi alınıyor? Farklı bölgelerden toplama, kazancı konumlanma km'siyle geri götürebilir.
• Boşaltma sırasına göre her noktanın tahmini varış saati, molalar ve gerekiyorsa günlük dinlenme eklenerek hesaplandı mı?
• Her teslimin randevusu bu tahminle tutuyor mu? Tutmayan bir yük varsa grup ayrılmalıdır.

Sürüş ve dinlenme sınırlarını ETA hesabına katmak zorunludur. Yurt içinde Karayolları Trafik Yönetmeliği'nin 98. maddesi, herhangi bir 24 saatte toplam 9 saatten ve aralıksız 4,5 saatten fazla araç sürülmesini yasaklar ve her 24 saatte 11 saat dinlenme ister (madde metni). Bu sınırları hesaba katmayan bir birleştirme kâğıt üzerinde verimli görünür, yolda ise ya gecikme ya ihlal üretir.

Üçgen ve zincir rotalar

İki nokta arasında gidiş-dönüş yerine A → B → C → A gibi üçgen rotalar kurmak, özellikle tek yönlü akışların yoğun olduğu hatlarda boş dönüşü kısaltır. Bunun için bölgeler arası yük akışını haritada görmek ve hangi bölgenin "yük üreten", hangisinin "yük çeken" olduğunu bilmek gerekir.

Taşeronu dengeleyici olarak kullanın

Kendi aracınızı 400 km boş konumlandırmak yerine o yükü varış bölgesindeki bir taşerona vermek bazen daha ucuzdur. Karşılaştırmayı her seferinde yeniden yapmak yerine hat bazında bir eşik belirleyin: Konumlanma şu km'yi aşıyorsa önce taşeron fiyatına bakılır.

3. Adım: Örnek karşılaştırma

Varsayımsal bir örnek: Çekici İstanbul'dan Ankara'ya yük götürdü ve boşaltmayı bitirdi. Planlamacının önünde iki seçenek var.

Km başı değişken maliyetinizi (yakıt, lastik, bakım, otoyol) bildiğinizi varsayalım ve buna D diyelim. Seçenek B'nin ek maliyeti yaklaşık 40 × D artı 3 saatlik bekleme maliyetidir. Dönüş navlunu bu tutardan büyükse B kârlıdır. Boş dönüşün 450 × D'lik maliyeti zaten her iki seçenekte de vardır, yani batık maliyettir. Bu yüzden dönüş yükünü değerlendirirken bu maliyetin tamamını dönüş navlunundan karşılamaya çalışmak, yani yalnızca "tam maliyeti karşılayan" dönüş yükünü kabul etmek, çoğu zaman yanlış karardır.

Bir de sürücü saatini kontrol edin. 3 saatlik bekleme, sürücünün o günkü dinlenmesini ileri kaydırıp ertesi günün ilk yüklemesini etkileyebilir. Bu etki de karşılaştırmaya girmelidir.

Sık yapılan hatalar

• Boş km'yi yalnız filo ortalamasıyla izlemek: Sorunlu hat ve müşteri görünmez.
• Toplam km'yi sefer kayıtlarından türetmek: Kayda girmeyen hareketler kaybolur. Toplam km sayaç veya takograftan gelmelidir.
• Tek yönlü işleri dönüşü düşünmeden fiyatlamak: Boş dönüşün maliyeti başka bir müşterinin fiyatına yüklenir.
• LTL birleştirmede dinlenmeyi unutmak: Kâğıt üzerinde tutan randevular yolda tutmaz.
• Dönüş yükünü tam maliyetle değerlendirmek: Batık maliyet kararı yanlış yönlendirir.
• Bekleme sürelerini ölçmemek: Yükleme beklemesi uzun olan müşteri, düşük boş km'ye rağmen aracı verimsiz kullanır.

Kontrol listesi

• Toplam km sayaç, takograf veya GPS'ten; yüklü km sefer bacaklarından geliyor.
• Boş km oranı araç, hat, müşteri ve hafta bazında raporlanıyor.
• Sefer kayıtları U-ETDS bildirimleriyle eşleştiriliyor.
• Tek yönlü hatların fiyatında dönüş maliyeti hesaba katılıyor.
• Ertesi günün planı tüm araç–yük çiftleri birlikte değerlendirilerek kuruluyor.
• Eşleştirmede sürücünün kalan sürüş hakkı kontrol ediliyor.
• LTL gruplarında her teslimin ETA'sı mola ve dinlenme dahil hesaplanıyor.
• Konumlanma km'si için taşeron eşiği tanımlı.
• Dönüş yükü kararları değişken maliyet ve bekleme maliyetiyle karşılaştırılıyor.
• Emisyon raporlarında boş seferler dahil ediliyor.

Kapanış

Boş kilometre, planlama kararlarının kilometre sayacındaki izidir. Ölçülmediğinde filonun "doğal" bir özelliği gibi görünür. Hat ve müşteri bazında görünür olduğunda ise fiyatlama, eşleştirme ve taşeron kararlarının doğrudan bir göstergesine dönüşür. Ertesi günün yüklerinin araçlarla toplu eşleştirildiği ve boş km'nin sefer bazında hesaplandığı bir planlama ekranını Lojistik demo panelinin planlama modülünde inceleyebilirsiniz. Sefer, filo ve faturalamayı birlikte ele alan yapı için de lojistik ve nakliye yazılımı sayfasına bakabilirsiniz.