AETR Kuralları: Sürüş ve Dinlenme Süreleri, Takograf Rehberi

Bir yükleme bir saat gecikti, sürücü yolu "bu seferlik" uzatıp mola vermeden devam etti. Sonuç bir yol kontrolünde takograf ihlali, gecikmiş teslimat ve yorgun bir sürücü olur. Sürüş ve dinlenme kuralları çoğu filoda sürücünün sorumluluğu gibi görülür. Oysa ihlallerin büyük kısmı planlama masasında, yani sefere fiziksel olarak sığmayan bir randevu kabul edildiğinde başlar.

Bu yazı uluslararası taşımada uygulanan AETR kurallarını, yurt içi taşımadaki karşılıklarını ve takograf kayıt yükümlülüklerini planlamacının bakış açısından özetliyor.

AETR nedir, kimi kapsar?

AETR, "Uluslararası Karayolu Taşımacılığı Yapan Taşıtlarda Çalışan Personelin Çalışmalarına İlişkin Avrupa Anlaşması"dır. Türkiye'nin anlaşmaya katılması 20/7/1999 tarihli ve 4411 sayılı Kanunla uygun bulunmuştur. Bu bilgi takograf yönetmeliğinin tanımlar maddesinde yer alır.

Uluslararası Çalışma Örgütü'nün (ILO) sürüş ve dinlenme sürelerine ilişkin 2026 tarihli taslak raporuna göre anlaşma 5 Ocak 1976'da yürürlüğe girmiştir. BM Antlaşmalar Koleksiyonu'ndaki statü kaydına göre anlaşmanın 53 tarafı vardır; Türkiye 16 Ocak 2001'de katılmıştır. Anlaşma 3,5 tonun üzerindeki yük araçlarını ve 9'dan fazla kişi taşıyan yolcu araçlarını uluslararası taşımada kapsar. Sürüş ve dinlenme sürelerinin yanında bunları kaydeden kontrol cihazlarının (takograf) teknik şartlarını ve denetim usullerini de düzenler.

Türkiye'deki takograf yönetmeliğinin kapsamı da aynı eşiklere dayanır: römork dahil azami ağırlığı 3,5 tonu geçen yük araçları ve sürücü dahil dokuzdan fazla kişi taşıyan yolcu araçları. Yönetmelik bazı istisnalar da sayar, örneğin azami hızı 40 km/sa'i geçmeyen araçlar veya merkezinden 100 km yarıçapta çalışan özel çekiciler.

Bu yazı AETR'nin kendi metnini değil, ona paralel hazırlanmış Türk mevzuatını ve ILO'nun özetini esas alır. Anlaşma değişikliklerle güncellenir. Bağlayıcı hüküm için UNECE'nin yayımladığı güncel konsolide AETR metnini kontrol edin.

Temel kavramlar

Takograf yönetmeliğindeki tanımlar, planlamada kullanacağınız birimleri belirler:

• Bir hafta: Pazartesi 00.00 ile Pazar 24.00 arası.
• Mola: Sürücünün araç kullanamadığı ve başka iş yapamadığı, yalnızca dinlenmek için kullanılan süre.
• Dinlenme: Sürücünün vaktini serbestçe kullanabildiği kesintisiz süre.
• Düzenli günlük dinlenme: En az 11 saat. İsterseniz önce en az 3 saat, sonra en az 9 saat olmak üzere iki parçaya bölünebilir.
• Azaltılmış günlük dinlenme: 9 saatten fazla, 11 saatten az dinlenme.
• Düzenli haftalık dinlenme: En az 45 saat.
• Azaltılmış haftalık dinlenme: 45 saatten az olan, ancak arka arkaya en az 24 saat süren dinlenme.
• Haftalık dinlenmenin başlangıcı: Önceki haftalık dinlenmenin bitiminden itibaren en geç altı adet 24 saatlik sürenin sonunda.

Takograf ise sürücünün zamanını dört faaliyet grubunda kaydeder: sürüş, diğer çalışmalar, hazır bulunma (örneğin sınırda bekleme veya çift sürücüde yandaki koltukta oturma) ve mola/dinlenme.

Sürüş ve mola sınırları

ILO raporu AETR'nin temel sürüş sınırlarını şöyle özetler:

Avrupa Birliği'nin 561/2006 sayılı tüzüğü de aynı sayısal sınırları uygular. AB kuralında 45 dakikalık mola önce 15, sonra 30 dakika olarak bölünebilir. AB dışındaki bir AETR ülkesinde molanın bölünme şartlarını AETR'nin güncel metninden doğrulayın.

Yurt içi taşımada: Karayolları Trafik Yönetmeliği madde 98

Yurt içi ticari taşımada aynı araç sınıfları için Karayolları Trafik Yönetmeliği'nin 98. maddesi uygulanır. Rakamlar benzer olsa da ifade biçimi farklıdır:

• Herhangi bir 24 saatlik süre içinde toplam 9 saatten, aralıksız 4,5 saatten fazla araç sürülemez.
• 4,5 saatlik sürüşün sonunda dinlenmeye geçilmiyorsa en az 45 dakika mola zorunludur. Mola, sürüş süresi içinde en az 15'er dakikalık parçalar hâlinde de kullanılabilir. Mola sırasında sürücü başka işle meşgul olamaz.
• Her 24 saat içinde 11 saat kesintisiz dinlenme gerekir. Biri en az 8 saat olmak üzere iki veya üç parçaya bölünürse dinlenme 12 saate çıkar. Haftada en fazla 3 kez en az 9 saate indirilebilir.
• Araç iki sürücüyle kullanılıyorsa her 30 saatlik sürede her sürücü en az 8 saat kesintisiz dinlenir.
• En fazla 6 günlük araç kullanma süresinden sonra en az 24 saatlik hafta tatili kullanılır.
• Birleşik iki haftada toplam araç kullanma süresi 90 saati aşamaz.

Hem yurt içi hem uluslararası çalışan bir filoda planlama yazılımı iki kural setini ayrı tanımlamalı ve seferin türüne göre doğru seti uygulamalıdır.

Planlamada sınırları hesaba katmak

Bir haftanın tavanı

AETR sınırlarıyla bir sürücünün bir haftada çıkabileceği en yüksek sürüş saati şöyle hesaplanır: 4 gün × 9 saat + 2 gün × 10 saat = 56 saat. Bu, haftalık tavana tam olarak denk gelir. Ancak iki haftalık 90 saat sınırı nedeniyle sürücü ertesi hafta en fazla 34 saat sürebilir. Planlama ekranında yalnız bugünün sürüş saatine bakmak bu yüzden yetmez. Her sürücü için kalan haftalık ve iki haftalık sürüş hakkı da görünmelidir.

Tek günlük bir sefer

Örnek (varsayımsal): Sürücü 06.00'da yola çıkıyor ve sefer 8,5 saat net sürüş gerektiriyor.

1. 06.00–10.30: 4,5 saat sürüş
2. 10.30–11.15: 45 dakika mola
3. 11.15–15.15: 4 saat sürüş (günlük toplam 8,5 saat)
4. Boşaltma ve evrak işleri "diğer çalışma" olarak kaydedilir
5. Günlük dinlenme en az 11 saat (veya 3 + 9 saat)

Boşaltma noktasında 2 saat beklenirse sürüş süresi değişmez. Ancak sürücünün günü uzar ve bir sonraki yüklemenin başlayabileceği saat ileri kayar. Sorun genellikle burada çıkar: Ertesi sabahki yükleme randevusu, dinlenme bitmeden önceye konmuştur.

Randevu kabul etmeden önce

• Teslim saatini hesaplarken net sürüş süresine mola ve gerekiyorsa günlük dinlenmeyi ekleyin.
• Yükleme ve boşaltma beklemelerini müşteri bazında ölçün ve tahmine dahil edin.
• Sürücüye yeni bir sefer atamadan önce kalan günlük, haftalık ve iki haftalık sürüş hakkını kontrol edin.
• Hafta sonu dinlenmesini (45 veya azaltılmış 24 saat) haftalık plana baştan yerleştirin.

Takograf: kayıt, kart ve saklama

Dijital takograf zorunluluğu. Ulaştırma Hizmetleri Düzenleme Genel Müdürlüğünün sık sorulan sorular sayfasına göre 1 Ekim 2021 itibarıyla takograf takma zorunluluğu bulunan tüm araçlarda dijital takograf bulundurulması gerekir. Sürücü kartına SRC1–SRC5 belgesi sahibi sürücüler başvurabilir. Başvuru TOBB'un ilgili sistemi üzerinden yapılır.

Sürücünün yanında bulunması gerekenler. Takograf yönetmeliğinin 10. maddesine göre dijital takograflı araç sürücüsü denetimde sürücü kartını ve o güne ait ve önceki 28 güne ait elle tutulmuş kayıt ve çıktıları sunar. Sürücü kartın süresi dolmadan en az 15 gün önce yenileme başvurusu yapar. Kayıtları tahrif etmek, gizlemek veya yok etmek ve buna yarayan bir cihazı araçta bulundurmak yasaktır.

İşletmenin saklama yükümlülüğü. Takograf yönetmeliği, işletmenin kayıt sayfalarını ve çıktıları kronolojik sırayla en az bir yıl saklamasını ve sürücü isterse kart verilerinin kopyasını vermesini öngörür. Karayolları Trafik Yönetmeliği'nin 98. maddesi ise araç işletenlerinden takograf kayıtlarını 1 ay araçta, 5 yıl işyerinde muhafaza etmelerini ister. İki düzenleme aynı konuda farklı süreler verdiğinden, iç prosedürünüzde uzun olanı esas almanız pratik bir güvenlik payı sağlar. Ayrıca aynı madde, işletmelerden sürücülerin çalışma sürelerini izlemelerini, ihlali alışkanlık hâline getiren sürücüleri eğitmelerini ve uzun hatlarda dinlenme sürelerini göz önünde tutarak yedek sürücü planlamalarını ister.

Sık yapılan hatalar

• Yalnız günlük 9 saate bakmak: Haftalık 56 ve iki haftalık 90 saat sınırı genellikle haftanın son günlerinde aşılır.
• Bekleme sürelerini sürüş dışı diye yok saymak: Sürüş saati değişmese de sürücünün günü uzar ve ertesi günün başlangıcı kayar.
• Yurt içi ve uluslararası kuralları karıştırmak: Mola bölme ve dinlenme bölme şartları iki düzenlemede farklıdır.
• Takograf verisini yalnız ceza gelince indirmek: Düzenli indirilmeyen veride eksik gün, kart takılmadan sürüş gibi sorunlar geç fark edilir.
• Sürücü kartı bitiş tarihini izlememek: Yenileme başvurusu son 15 güne bırakılmamalı.

Kontrol listesi

• Her sefer için kural seti tanımlı: uluslararası (AETR) veya yurt içi (KTY m.98).
• Sürücü bazında bugünkü, haftalık (56 sa) ve iki haftalık (90 sa) kalan sürüş hakkı görünüyor.
• Haftada kullanılan 10 saatlik gün sayısı (en fazla 2) ve azaltılmış günlük dinlenme sayısı (en fazla 3) izleniyor.
• Teslim randevuları mola ve günlük dinlenme eklenerek hesaplanıyor.
• Müşteri bazında yükleme ve boşaltma bekleme süreleri ölçülüyor.
• Haftalık dinlenme, önceki dinlenmeden sonraki altı 24 saatlik dönem içinde planlanıyor.
• Tüm kapsamdaki araçlarda dijital takograf var. Sürücü kartlarının bitiş tarihleri takipte.
• Takograf ve kart verileri düzenli indiriliyor ve kronolojik arşivleniyor (en az bir yıl, KTY'deki 5 yıllık süre dikkate alınarak).
• İhlal raporları sürücü eğitimine ve planlama kurallarına geri besleniyor.

Kapanış

Sürüş ve dinlenme kuralları, bir sefer planlanırken kullanılan süre hesabının parçası olduğunda ihlal önlenebilir. Sefer bittikten sonra takograf çıktısında görüldüğünde ise yalnızca raporlanabilir. Sürücü bazında günlük 9/10 saat, haftalık 56 ve iki haftalık 90 saat sayaçlarının takograf kayıtlarından nasıl izlenebileceğini Lojistik demo panelinin sürücüler ekranında görebilirsiniz. Planlama, sefer ve faturalamayı birlikte ele alan yapı için de lojistik ve nakliye yazılımı sayfasına bakabilirsiniz.