Bayi Risk Limiti: Çek, Senet ve Açık Hesapta Kredi Yönetimi

Toptan satışta bayiye mal vermek kolaydır; zor olan, verdiğiniz malın parasını zamanında ve eksiksiz geri almaktır. Bayilerin büyük kısmı açık hesapla çalışır, bir kısmı vadeli çek ya da senet verir, bazıları bunların hepsini aynı anda kullanır. Bu dağınık tablo, "bu müşteriye bugün ne kadar daha mal verebilirim?" sorusunun cevabını zorlaştırır. Bu yazıda kredi (risk) limitini hangi kalemlerden kuracağınızı ve çek, senet ve açık hesabın hukuki çerçevesinin bu hesaba nasıl yansıdığını adım adım ele alıyoruz.

Mevzuatta sık değişiklik olur. Aşağıdaki tutar ve tarihleri kullanmadan önce güncel metni Mevzuat Bilgi Sistemi ve Resmî Gazete'den kontrol edin.

Risk limiti neyi kapsamalı?

Kredi limiti bir müşteriye tanıdığınız toplam açıklık tavanıdır. Pratikte "risk" dediğimiz rakam yalnızca cari bakiyeden oluşmaz:

Ciro edilen çeklerin neden riskte kaldığını Türk Ticaret Kanunu açıklar: TTK m. 814, hamilin "cirantalarla düzenleyene ve diğer çek borçlularına" karşı başvurma hakkından söz eder. Yani tedarikçinize ciro ettiğiniz çek ödenmezse, o çek tekrar sizin sorununuz olur.

Açık hesap: TTK 1530 ve temerrüt

İşletmeler arası mal ve hizmet tedarikinde geç ödemeyi TTK m. 1530 düzenler. Bayi yönetimi açısından önemli noktalar şunlardır:

• İhtarsız temerrüt: Alacaklı edimini yerine getirmişse, borçlu sözleşmedeki tarihte ya da ödeme süresinde ödemezse ihtara gerek olmadan temerrüde düşer (m. 1530/2).
• Süre yazılmamışsa 30 gün: Sözleşmede ödeme günü yoksa borçlu, faturayı ya da eş değer ödeme talebini almasını izleyen 30 günün sonunda temerrüde düşer. Faturanın alındığı tarih belirsizse süre, mal ya da hizmetin teslim alınmasından başlar (m. 1530/4).
• 60 günlük üst sınır: Sözleşmedeki ödeme süresi en fazla 60 gün olabilir. Taraflar, alacaklı aleyhine ağır bir haksızlık yaratmamak ve açıkça anlaşmak koşuluyla daha uzun süre kararlaştırabilir. Ancak alacaklı KOBİ ise ya da borçlu büyük ölçekli işletmeyse süre 60 günü aşamaz (m. 1530/5).
• Taksitli satış: Ödeme süresi kuralları birinci taksite uygulanır. Ödenmeyen her taksit gecikme faizine tabidir (m. 1530/8).

Sözleşmede faiz oranı yoksa uygulanacak oranı ve asgari tahsil masrafını TCMB her yıl ocak ayında ilan eder (m. 1530/7). 2 Ocak 2026 tarihli Resmî Gazete'de (sayı 33125) yayımlanan tebliğe göre bu oran 1/1/2026'dan geçerli olmak üzere yıllık %43, asgari giderim tutarı 2.020 TL'dir.

Yazılımınıza bu kuralları "vade tarihi" alanı olarak değil, kural olarak koymanız gerekir. Fatura kesildiği anda vade ve temerrüt tarihi hesaplanmalı, sözleşme koşulu ile kanuni üst sınır çeliştiğinde sistem uyarı vermelidir.

Çek: karekod, ibraz süresi ve ileri tarih

Karekodlu çek size ne söyler?

TTK m. 780 çekin zorunlu unsurları arasında bankanın verdiği seri numarasını ve karekodu sayar. Aynı madde, karekod üzerinden üçüncü kişilerin erişebileceği bilgileri de listeler. Bunlar arasında çek hesabı sahibinin çek hesabı bulunan banka sayısı, ibraz edilmemiş çeklerinin adedi ve tutarı, son beş yılda "karşılıksızdır" işlemi gören çekleri, çek hesabı açma yasağı olup olmadığı ve tacirse iflas kararı bulunup bulunmadığı yer alır. Bu bilgiler bayinin ödeme davranışı hakkında en somut verilerden biridir. Çeki portföye almadan önce karekodu okutmak ve sonucu müşteri kartına işlemek iyi bir başlangıç adımıdır.

Çek Kanunu m. 3/10 ayrıca lehine karekodlu çek düzenlenen lehdarın çeki TTK 780'de belirtilen sisteme kaydetmesini öngörür. Bu kayıt adımını finans ekibinin çek giriş akışına eklemek gerekir.

İbraz süresi

TTK m. 796 uyarınca çek, düzenlendiği yerde ödenecekse 10 gün, başka bir yerde ödenecekse 1 ay içinde muhataba ibraz edilmelidir. Süre, çekte yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü başlar. Çek portföyünüzü düzenleme tarihine göre izlemeli ve ibraz son gününü sistemde ayrı bir alan olarak tutmalısınız.

İleri tarihli çek

TTK m. 795 kural olarak çekin görüldüğünde ödeneceğini söyler. Ancak Çek Kanunu geçici m. 3/5, 4/12/2025 tarihli ve 7566 sayılı Kanunla yapılan değişiklikle, 31/12/2028 tarihine kadar üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce ödeme için bankaya ibrazın geçersiz olduğunu öngörür. Uygulamada bayiden alınan "vadeli" çekler bu hükme dayanır.

Ayrıca Çek Kanunu m. 3/8, ileri tarihli çekle ilgili hukuki takip yapılabilmesi için çekin, üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesini ve "karşılıksızdır" işlemine tabi tutulmasını şart koşar. İbraz tarihini kaçırmak bu yolu kapatır.

Bankanın ödeme yükümlülüğü

Karşılıksız çıkan her çek yaprağı için muhatap banka, hamile kanunda belirlenen tutara kadar ödeme yapmakla yükümlüdür (Çek Kanunu m. 3/3). Bu tutar her yıl ocak ayında TCMB tarafından belirlenir. 29 Ocak 2026 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 2026/4 sayılı Tebliğ ile tutar 30/1/2026'dan itibaren 16.350 TL'ye yükseltilmiştir. Çek bedeli bu tutarın altındaysa bankanın yükümlülüğü çek bedeli kadardır. Risk hesabında yüksek tutarlı bir çekin bu güvenceyle kapanmayacağını unutmamak gerekir.

Karşılıksız çekin sonuçları

Kanuni ibraz süresi içinde "karşılıksızdır" işlemine sebep olan kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine her bir çek için bin beş yüz güne kadar adli para cezasına ve çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmolunur (Çek Kanunu m. 5). Karşılıksız kalan bedelin kanunda belirtilen faiziyle birlikte ödenmesi hâlinde etkin pişmanlık hükümleri devreye girer (m. 6). Bunlar alacaklı için bir baskı aracıdır, ama tahsilat garantisi değildir.

Senet (bono): şekil şartları ve zamanaşımı

Bayilerden alınan senetler hukuken bonodur. TTK m. 776, bononun "bono" ya da "emre yazılı senet" ibaresini, kayıtsız şartsız ödeme vaadini, vadeyi, ödeme yerini, lehtarın adını, düzenleme tarihi ve yerini ve düzenleyenin imzasını içermesini ister. Bu unsurlardan biri eksikse belge bono sayılmaz. Ancak vadesi yazılmamış bono görüldüğünde ödenecek bono sayılır; düzenleme yeri ve ödeme yeri için de kanunda tamamlayıcı kurallar vardır (m. 777).

Senet kabul ederken kontrol listesi kullanmak bu nedenle önemlidir. Eksik unsurlu bir senet, kambiyo senedine özgü takip yollarını kaybettirebilir.

Zamanaşımı süreleri de risk takibini etkiler. Bonoyu düzenleyen, poliçeyi kabul eden gibi sorumludur (m. 779). Poliçeyi kabul edene karşı istemler vadeden itibaren 3 yılda, hamilin cirantalara karşı istemleri ise süresinde çekilen protesto tarihinden itibaren 1 yılda zamanaşımına uğrar (m. 749, m. 778 yollamasıyla). Çekte hamilin başvurma hakları ibraz süresinin bitiminden itibaren 3 yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (m. 814).

Adım adım: bayi risk limiti süreci

1. Başlangıç limitini belirleyin. Yeni bayide sipariş hacmi tahmini, ödeme vadesi ve teminatlar (çek, senet, banka teminat mektubu) birlikte değerlendirilir. Limit tek kişinin takdirine değil, yazılı bir onay matrisine bağlanmalıdır.
2. Risk tutarını tek formülle hesaplayın. Risk = açık cari bakiye + portföydeki müşteri çek/senetleri + ciro edilip henüz vadesi gelmemiş müşteri çekleri + sevk bekleyen onaylı siparişler. Formül her ekranda aynı olmalı. Satış ekranında bir rakam, finans ekranında başka bir rakam görünmemeli.
3. Siparişi anında kontrol edin. Yeni sipariş tutarı riske eklendiğinde limit aşılıyorsa ya da müşterinin belirli bir günü geçen gecikmiş bakiyesi varsa sipariş otomatik olarak finans onayına düşmeli. Plasiyerin "sonra hallederiz" diye sevki başlatması engellenmeli.
4. Çeki portföye alırken doğrulayın. Karekodu okutun, düzenleme tarihine göre ibraz son gününü hesaplayın, çekin sisteme kaydını yapın.
5. Vade ve temerrüdü otomatik izleyin. Her fatura için TTK 1530'a göre temerrüt tarihi, her çek için ibraz son günü, her senet için vade ve protesto tarihi takvime düşmeli.
6. Yaşlandırmayı haftalık okuyun. 0–30, 31–60, 61–90 ve 90+ gün dilimlerinde vadesi geçen alacak ve müşteri bazında en eski gecikme, limit revizyonunun ana girdisidir.
7. Limiti dönemsel olarak gözden geçirin. Ödeme alışkanlığı bozulan bayide limiti düşürmek, düzenli ödeyende kademeli artırmak; her değişikliği gerekçesiyle kaydetmek.

Bu adımların bir yazılımda nasıl göründüğünü, limit kullanım oranı, vade dilimleri ve çek vade takvimiyle birlikte Tahsilat & Risk demo ekranında inceleyebilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

• Riski yalnızca cari bakiyeden hesaplamak. Portföydeki ve ciro edilmiş çekler görünmediğinde limit olduğundan geniş görünür.
• Çeki vadesine göre takip etmek. Kanuni süreler çekte yazılı düzenleme tarihine göre işler. Takvimi buna göre kurun.
• Eksik unsurlu senet kabul etmek. Tarih, yer ya da imza eksikliği belgenin bono niteliğini tartışmalı hâle getirir.
• Sözleşmeye kanuni sınırı aşan vade yazmak. KOBİ alacaklı ya da büyük ölçekli borçlu durumunda 60 günü aşan süre hükümleri sorun çıkarır.
• Sevk sonrası limit kontrolü. Kontrol sipariş anında yapılmazsa limit fiilen anlamsızlaşır.

Kontrol listesi

• Risk formülü yazılı ve tüm ekranlarda aynı
• Sipariş girişinde otomatik limit ve gecikme kontrolü var
• Çek girişinde karekod sorgusu ve sisteme kayıt adımı var
• İbraz son günü düzenleme tarihine göre hesaplanıyor
• Senet kabulünde TTK 776 unsurları kontrol ediliyor
• Fatura bazında TTK 1530 temerrüt tarihi hesaplanıyor
• TCMB'nin yıllık faiz oranı ve bankanın çek yaprağı başına sorumluluk tutarı her ocak güncelleniyor
• Limit değişiklikleri gerekçesiyle kayıt altında

Risk limiti, satışı durduran bir fren olarak kurulmamalı. Asıl işi, satış ekibine kime ne kadar güvenle mal verebileceğini söyleyen ortak bir rakam üretmektir. Bayi, fiyat listesi ve tahsilat süreçlerini birlikte ele alan yapıyı B2B bayi yönetim yazılımı sayfamızda bulabilirsiniz.